“Είσαι λίγο psycho”
Είναι πολύ περίεργο πράγμα ο φόβος. Και ο τρόμος είναι επίσης περίεργο πράγμα. Και γενικώς τα πράγματα είναι περίεργα και τέλος πάντων και οι άνθρωποι είναι περίεργοι και για να μην το πολυζαλίζουμε το θέμα μας, οι διαδρομές ανθρώπων και πραγμάτων έτσι και αλλιώς μόνο περίεργες είναι: ακανόνιστες, απροσδόκητες, μη γραμμικές και ευτυχώς όλο εκπλήξεις. Παρακάτω ακολουθεί μια μικρή τέτοια ιστορία. Είναι κάποιες διαδρομές ανθρώπων και δημιουργιών οι οποίες όμως θα έρθουν να διασταυρωθούν και με τις κοινωνικές συνθήκες και με τις μικρές προσωπικές ιστορίες.
Σε πολύ τρυφερή ηλικία αποφάσισα να ανατινάξω την καλύβα του μπάρμπα Θωμά με ένα κανόνι laser. Το πήρα και το έβαλα σε ένα λόφο που έκανα με την κουβέρτα πάνω στο κρεβάτι, στην πεδιάδα κάτω έστησα ένα σπιτάκι και μπουμ! έφυγε η ακτίνα και ανατίναξε την καλύβα. Ήταν η νίκη της λογοτεχνίας του φανταστικού επί της λογοτεχνίας του ρεαλισμού. Δεν θέλω να επιχειρηματολογήσω υπέρ της λογοτεχνίας του φανταστικού εδώ και άλλωστε πλέον δεν έχει ανάγκη από καμία υπεράσπιση (θέλω να πιστεύω) το είδος δηλαδή…
Μεγαλώνοντας λοιπόν ο νεαρός τότε συγγραφέας αυτού του άρθρου σε μία από τις περιπλανήσεις του στα βιβλιοπωλεία ενός νησιού γεμάτου υγρασία θα πέσει πάνω σε ένα μικρό θησαυρό, ο οποίος έμελλε να τον στιγματίσει για πάντα. Ήταν η σειρά των εκδόσεων Ωρόρα με μικρά διηγήματα και νουβέλες επιστημονικής φαντασίας και τρόμου με κοινό τίτλο “Ιστορίες με… ή για..” . Πιθανά κάπου να τα έχετε πετύχει και να έχετε εικόνα του θέματος. Η σειρά αποτελούνταν από διάφορα μικρά βιβλιαράκια τσέπης τύπου pulp, τα οποία ήταν εξαιρετικά σα μέγεθος γιατί ο νεαρός τότε αγόραζε 3 στην τιμή του ενός. Ειδικά τα πρώτα 20-25 της σειράς ήταν εκπληκτικά. Σε εκείνη τη σειρά ήρθα για πρώτη φορά σε επαφή με την μυθολογία Κθούλου.
Τι είναι η μυθολογία Κθούλου; Είναι μια ερώτηση η οποία δεν επιδέχεται απάντησης… Ή ξέρει κανείς το θέμα ή δεν το ξέρει. Το να δώσω μια απάντηση ότι είναι ένα σύνολο φανταστικών τρομακτικών όντων που απειλούν με εισβολή την πραγματικότητά μας, δεν λέει απολύτως τίποτα, ούτε σε μένα ούτε σε αυτόν που κάνει την ερώτηση. Εν ολίγοις πρέπει να διαβάσεις διηγήματα της μυθολογίας Κθούλου, του H. P. Lovecraft, δηλαδή, και του κύκλου του για να καταλάβει κανείς για ποιο πράγμα μιλάμε.
Σε αυτό το λογοτεχνικό υποείδος μου άρεσαν δύο πράγματα πάρα πολύ. Το πρώτο ήταν ότι τα περισσότερα από τα διηγήματα διαδραματίζονται σε πόλεις της ανατολικής ακτής των ΗΠΑ, στις πρώην αγγλικές αποικίες δηλαδή και σε ένα περιβάλλον υγρό και σκοτεινό με πολλές βροχές· ζώντας λοιπόν σε μια πρώην αγγλική αποικία με ένα παρόμοιο περιβάλλον μπορούσα πολύ εύκολα να εικονοποιήσω το χώρο της δράσης. Για να το πω πιο απλά, οι περιγραφές των σπιτιών (πάντα πολύ εκτενείς στα διηγήματα αυτά) ταίριαζαν σε πολλά οικήματα της μικρής μου πόλης στα οποία η φαντασία μου έβρισκε αντιστοιχίες και τα έντυνε με τον αέρα του τρόμου που τα διαβρώνει. Επιπλέον το να διαβάζεις για τη χορωδία των βατραχιών ως προμήνυμα της επέλασης του κακού και να ακούς τα βατράχια να κρώζουν έξω από το παράθυρο σου στο βάλτο απέναντι, σε φτιάχνει λίγο άγρια και μετατρέπει την ανάγνωση σχεδόν σε βίωμα, ειδικά άμα είσαι ένα 16χρονο με μπόλικη φαντασία. Το δεύτερο πράγμα που μου άρεσε και το οποίο μου πήρε χρόνια να καταλάβω γιατί μου άρεσε, ήταν το πώς εκφέρεται ο τρόμος στον Lovecraft και στον κύκλο του. Ή μάλλον για να είμαι περισσότερο ακριβής πως γεννιέται και πως αρθρώνεται. Ο τρόμος στον Lovecraft γεννιέται πρώτα στο μυαλό των ηρώων, χτίζεται πάνω στις λεπτομέρειες της καθημερινότητας και δομείται πάνω στην γνώση και την πράξη. Οι ήρωες του πρώτα ανακαλύπτουν ένα ασαφές κακό, στη συνέχεια διαπιστώνουν ότι αυτό το κακό είναι σύμφυτο με την καθημερινότητα ή την έχει διαβρώσει πλήρως και στη συνέχεια έρχονται σε σύγκρουση μαζί του ή για να αφομοιωθούν ή για να ηττηθούν ή για να γλιτώσουν παρατρίχα αλλά ποτέ για να το νικήσουν. Στην μυθολογία Κθούλου το κακό δεν μπορεί να νικηθεί. Απλά φανερώνεται η ύπαρξη του και επιβεβαιώνεται ως το απόλυτο κακό. Ακόμα δεν υπάρχει τελική λύση του αινίγματος σχεδόν ποτέ. Υπάρχει μια προσωρινή απάντηση και το φανέρωμα μιας ακόμα πτυχής από τις πάρα πολλές πτυχές του θέματος. Στα διηγήματα της μυθολογίας Κθούλου, όλα συνεχίζονται. Όλα είναι στιγμές. Η μόνη διάρκεια είναι η διάρκεια της απειλής.
Είμαστε στα μέσα της δεκαετίας του ’30 και η οικονομική κρίση έχει χτυπήσει άγρια την αμερικάνικη κοινωνία και με πολύ ένταση και σε βάθος, και για πρώτη φορά έχουμε μια μετάλλαξη του φόβου, του τρόμου και του άγχους. Πια φόβος δεν είναι ο πόλεμος, ο θάνατος δηλαδή, επίσης πια ο φόβος δεν είναι θρησκευτικός με τις φωτιές της αιώνιας κόλασης να περιμένουν τους απίστους, επίσης ο φόβος δεν είναι πια καθορισμένος: φοβάσαι τα πάντα. Ο φόβος τη δεκαετία του ’30 θα υποστεί μια μετάλλαξη την οποία η λογοτεχνία της μυθολογία Κθούλου απεικονίζει με τρομαχτικές λεπτομέρειες: ο φόβος γειώνεται, γίνεται διαρκής, έγκειται σε κάθε λεπτομέρεια: απο το να μην έχεις να φας και το να μην έχεις δουλειά, μέχρι το που θα μείνεις και το αν θα καταφέρεις να επιβιώσεις μια ακόμα μέρα. Το ξέσπασμα του κακού στη μυθολογία Κθούλου είναι το ξέσπασμα του ακατονόητου κόσμου της οικονομίας πάνω στους μέχρι τότε κατανοητούς κανόνες της καθημερινότητας. Οι ήρωες δεν απειλούνται με θάνατο: απειλούνται με απαγωγή σε έναν κολασμένο κόσμο, απειλούνται με μετάλλαξη σε όντα που δεν είχαν καμία σχέση με τον προηγούμενο τους εαυτό, απειλούνται με υποδούλωση σε έναν νέο αφέντη. Και αν όλες αυτές οι απειλές σας θυμίζουν κάτι, δεν είναι επειδή η ιστορία κάνει κύκλους. Είναι επειδή οι άνθρωποι κάνουν τους κύκλους.
Ένας από τους συγγραφείς του κύκλου του Lovecraft και της μυθολογίας Κθούλου, ήταν ο Robert Bloch. Πολύ νεαρός, μόλις 17 ετών δημοσίευσε τα πρώτα του διηγήματα και στην συνέχεια έγινε μέρος του κύκλου του Lovecraft μαζί με άλλους συγγραφείς. Τα πρώτα χρόνια εκεί πάντα στη σκοτεινή δεκαετία του ’30 θα αρχίσει να γράφει συστηματικά και να αναπτύσσει μαζί με τους υπόλοιπους συλλογικά την λογοτεχνία γύρω από τη μυθολογία Κθούλου… Το έργο όμως με το οποίο γίνεται ευρέως γνωστός είναι η νουβέλα Psycho πάνω στην οποία βασίστηκε το σενάριο της ομώνυμης ταινίας του Alfred Hitchcock. Αν έχετε διαβάσει και τη νουβέλα και έχετε δει και την ταινία δεν ξέρω αν προσέξατε ή αν κάτσατε να αναρωτηθείτε πως δομείται ο τρόμος και πως στο τέλος εκφέρεται ως γεγονός…
Η αλήθεια είναι ότι Hitchcock δεν έχω δει πολύ και δεν είχα δει επειδή γενικώς παρόλο που μου αρέσει η λογοτεχνία τρόμου απολαμβάνω καλύτερα να διαβάζω τον τρόμο παρά να τον βλέπω. Όταν σε σχετικά μεγάλη ηλικία διαπίστωσα ότι συγγραφέας είναι ο Bloch, πρώτα διάβασα τη νουβέλα και μετά είδα την ταινία. Η πικρή προσωπική μου αλήθεια, μπορεί να ήταν και προκατάληψη ήταν ότι σε μερικά σημεία περίμενα τον Χαστούρ (άλλη θεότητα πλάσμα της μυθολογίας Κθούλου) να κάνει την εμφάνιση του. Μάλλον όμως ήταν σκέτη προκατάληψη. Ο τρόμος αν και δομημένος με τον ίδιο τρόπο αλλάζει τόπο κατοικίας. Δεν είναι πια το εξωτικό. Δεν είναι πια το υπερφυσικό. Δεν είναι μια θεότητα. Δεν είναι το ακατανόητο και το βδελυρό εξωγήινο πλάσμα της οικονομίας. Ο τόπος κατοικίας του τρόμου είναι πια ο ανθρώπινος εγκέφαλος. Όλα είναι ένα παιχνίδι, μια κατάρα, ένα λάθος, μια ασθένεια, ένα μπλοκάρισμα του μυαλού. A momentary lapse of reason, κοινώς…
Αλλά η τρομερή δύναμη του Psycho και σαν νουβέλα και σαν ταινία δεν είναι εκεί ακριβώς. Η βασική του δυναμική βρίσκεται στο ότι αυτός ο τρόμος αναπτύσσεται (όπως και στην μυθολογία Κθούλου) στην καθημερινότητα ή για την ακρίβεια ο τρόμος είναι η καθημερινότητα. Καθημερινοί άνθρωποι, καθημερινές δουλειές, καθημερινές συνήθειες, καθημερινά ζητήματα, καθημερινές κινήσεις. Όλα αυτά τα βλέπουμε και τα διαβάζουμε υπό το πρίσμα του τρόμου. Και φτάνεις στο σημείο να αναρωτηθείς αν τελικά είναι και η δική σου πραγματικότητα τρομακτική. Και απλά δεν το ξέρεις. Δεν το έχεις συνειδητοποιήσεις ή επιμένεις ή αδιαφορείς να το αποδεχτείς γιατί απλούστατα δεν μπορείς να κάνεις τίποτα για αυτό.
Ο τρόμος στα ’60s της Αμερικής 30 χρόνια μετά είναι και δεν είναι κάτι άλλο πια… Ο μυστικισμός έχει χαθεί, αν εμφανιστεί ο Κθούλου θα στείλουμε το Enola Gay, οι δεισιδαιμονίες και οι προκαταλήψεις υποχωρούν κάτω από το φως μιας καλογυαλισμένης Cadillac που διασχίζει τον αυτοκινητόδρομο και τα πλάσματα της κόλασης κινδυνεύουν να στραπατσαριστούν στο μποτιλιάρισμα. Ο τρόμος πια περιπλέκεται και αναπτύσσεται γύρω από την ευμάρεια της δεκαετίας του ’60. Μια ευμάρεια πάντα επαπειλούμενη. Μια ευμάρεια που η απώλεια της ή αδυναμία της να ανταπεξέλθεις στους όρους της ισοδυναμεί με θάνατο. Η συνάντηση των δύο ηρώων του Psycho είναι ενδεικτική: το κορίτσι πάνω στην τρέλα του έρωτα καταχράται τα λεφτά του αφεντικού, και μοιάζει με τρελή έτσι όπως προσπαθεί να ξεφύγει. Ο άντρας πάνω στην τρέλα της μοναξιάς καταχράται τον έρωτα του κοριτσιού αφαιρώντας της την ζωή. Και οι δύο τους δεν είναι “τρελοί” για τον εαυτό τους. Όλα όσα κάνουνε έχουνε μια λογική εξήγηση: τον πλούτο και με την κυριολεκτική και με την μεταφορική έννοια.
