O Patrick Stewart θα λείψει γιατί για πάρα πολλά χρόνια ταυτίστηκε συμβολικά με δύο ρόλους που υπήρξαν κομβικοί για την ποπ κουλτούρα με έναν συγκεκριμένο τρόπο: ο Jean-Luc Picard και ο Charles Xavier ήταν δύο σύμβολα που αναπαριστούσαν μια καλοήθη πατρική φιγούρα, μια θετική αναπαράσταση της χολιγουντιανή αρρενωπότητας από έναν εντελώς Άγγλο ηθοποιό. Μια αναπαράσταση ώριμη και στοχαστική, ευγενής και αξιοπρεπής – κι αυτή η καλοήθεια ταυτίστηκε με το πρόσωπο και την ιδιαίτερη εκφραστικότητα του Patrick Stewart (ένας είδος παιχνιδιάρικης καλοσυνάτης ευφυΐας), ο οποίος υπήρξε ούτως ή άλλως μια αγαπητή προσωπικότητα λόγω της δημόσιας παρουσίας του, την καλλιέργειάς του, των πολιτικών τοποθετήσεών του κλπ.
Θα λείψει λοιπόν όχι γιατί υπήρξε ο καλύτερος ηθοποιός στον κόσμο, αλλά γιατί αυτά που ενσάρκωνε με την καλλιτεχνική του παρουσία εντός και εκτός της οθόνης είναι ποιότητες που κατά κανόνα απουσιάζουν από την σύγχρονη ποπ κουλτούρα. Αυτή η ιδιαιτερότητα του Patrick Stewart είχε και κάτι πολύ συγκεκριμένα βρετανικό, πριν γίνει παγκόσμιο (δηλαδή) αμερικάνικο σύμβολο μέσα από το Star Trek και το X-Men. Μια πηγή αυτής της βρετανικής ιδιαιτερότητας είναι βεβαίως η θεατρική καταγωγή του από την σαιξπηρική παράδοση αφού υπήρξε μέλος του Royal Shakespeare Company στα 60s και τα 70s. Και μια δεύτερη πηγή είναι η σύντομη αλλά σημαντική διαδρομή που διέγραψε στη βρετανική τηλεόραση της δεκαετίας του’70, πριν το μεγάλο μπαμ του Star Trek.
Το BBC της δεκαετίας του ’60 και του ’70 ήταν ένα σπουδαίο φαινόμενο. Για την ακρίβεια, υπήρξε μάλλον το πιο πετυχημένο παράδειγμα συνδυασμού της μαζικο-λαϊκής απήχησης και της υψηλής καλλιτεχνικής ποιότητας, μαζί με μια κρίσιμη αντίληψη για την κουλτούρα ως δημόσιο αγαθό. Οι σειρές και οι ταινίες του BBC μέχρι και το ’80 έπαιζαν έναν ρόλο που περιείχε ταυτόχρονα την παιδαγωγική του θεατή αλλά και την πρωτοπορία του καλλιτέχνη, ένα είδος λαϊκού μοντερνισμού που σχετίζεται βαθιά τόσο με τα ριζοσπαστικά πολιτιστικά ρεύματα της περιόδου όσο και με την φύση του καναλιού ως δημόσιου οργανισμού με την ουσιαστική έννοια. Ας σκεφτούμε ότι μιλάμε για ένα τηλεοπτικό δίκτυο που φιλοξενούσε τους Monty Python και το Fawlty Towers, αλλά και το Doctor Who και το The War Game μεταξύ αμέτρητων ακόμα παραγωγών με δημόσια χρηματοδότηση και πολύ συχνά σε διάλογο με τη λογοτεχνία και το θέατρο.
Ο Patrick Stewart λοιπόν εμφανίζεται πρώτη φορά στην οθόνη μέσα σε αυτό το περιβάλλον. O πρώτος του σημαντικός ρόλος στην τηλεόραση είναι το 1974 στο Fall of Eagles του John Elliot, δημιουργού της καινοτόμας sci-fi σειράς A for Andromeda από τις αρχές των 60s. Η μίνι-σειρά Fall of Eagles αφηγείται την πτώση των αυτοκρατορικών οικογενειών στην Ευρώπη τον 19ο αιώνα, ξεκινώντας από τους Αψβούργους στην Αυστροουγγαρία και τελειώνοντας με τους Ρομανόφ στη Ρωσία. Εκεί ο Stewart παίζει τον Λένιν. Το να βλέπει κανείς σήμερα την φιγούρα του Picard και του Xavier να ταυτίζεται με τον μπολσεβίκο ηγέτη της ρωσικής επανάστασης μέσα από screenshots που κυκλοφόρησαν εκ νέου μετά το θάνατό του είναι σαν ένα ειρωνικό κλείσιμο ματιού της ίδιας της Ιστορίας. Σαν οι μεγάλες αφηγήσεις και ανατροπές του 20ού αιώνα να επιβιώνουν στοιχειώνοντας την ποπ κουλτούρα, ακόμα κι όταν εκείνη νομίζει ότι ξεμπέρδεψε με την Ιστορία.
Αυτή όμως δεν ήταν η μόνη φορά που ο Stewart έπαιξε έναν σοβιετικό χαρακτήρα στην βρετανική τηλεόραση. Μετά από έναν ρόλο στην εξαιρετικά επιδραστική σειρά I, Claudius του 1976 (μεταφορά του ομώνυμου ιστορικού μυθιστορήματος του Robert Graves με δύο απίστευτες ερμηνείες από Derek Jacobi και John Hurt στα νιάτα τους), ο Stewart το 1979 εμφανίζεται στο Tinker Tailor Soldier Spy με έναν πολύ μικρό αλλά τρομερά σημαντικό ρόλο. Πρόκειται για την τηλεοπτική μεταφορά του ψυχροπολεμικού αριστουργήματος του John le Carre, δηλαδή του Σαίξπηρ της κατασκοπευτικής λογοτεχνίας. Προσωπικά μιλώντας, πρόκειται για έναν από τους αγαπημένους μου συγγραφείς, και επίσης μία από τις αγαπημένες μου τηλεοπτικές σειρές – κι ευτυχώς η συνάντηση του le Carre με την (μικρή και μεγάλη) οθόνη υπήρξε τρομερά παραγωγική, δίνοντάς μας πλήθος μεταφορών που κυμαίνονται από το ικανοποιητικό μέχρι το αριστουργηματικό, αρχής γενομένης βέβαια από το αξεπέραστο The Spy Who Came in from the Cold του 1963 που έθεσε τον χρυσό κανόνα του κατασκοπευτικού σινεμά με υπαρξιακό, φιλοσοφικό και ιστορικο-πολιτικό βάθος.
Στην τηλεοπτική μεταφορά του Tinker, Tailor, Soldier, Spy από το 1979 λοιπόν, το οποίο σημειωτέον μεταφέρθηκε και υπέροχα στο σινεμά από τον Thomas Alfredson το 2011, ο Patrick Stewart παίζει έναν πολύ μικρό ρόλο. Πρωταγωνιστής είναι ο Alec Guinness ως George Smiley (ανάθεμα κι αν υπήρξε ξανά στην τηλεόραση τέτοιος μαγικός συνδυασμός χαρακτήρα και ηθοποιού), και ο τσακισμένος από την ζωή και την Ιστορία Βρετανός κατάσκοπος έχει ως βασικό ανταγωνιστή έναν Σοβιετικό αρχικατάσκοπο με το όνομα Karla. Στα 7 επεισόδια της σειράς (ως γνωστόν οι Άγγλοι είναι λακωνικοί σε αυτά), ο Karla εμφανίζεται μόλις μια φορά σε ένα flashback ανάκρισης που ανατρέπει τους όρους ανάμεσα σε ελεύθερο και δεσμώτη. Σε αυτήν την σκηνή που διαρκεί μόλις λίγα λεπτά, ο Patrick Stewart ως Karla (φυλακισμένος τότε) δεν λέει ούτε μία λέξη. Είναι μια πλήρως σιωπηλή ερμηνεία, γεμάτη ένταση και ειρωνεία, που αποκαλύπτει όλη την πολιτική αναταραχή του 20ού αιώνα ως ένα παιχνίδι σκιών.
Όπως είπαμε, η πολιτική έχει τους δικούς της υπόγειους, τυχαίους και συχνά ασυνείδητους τρόπους να εισχωρεί στην μαζική κουλτούρα. Σ’ αυτήν την σκηνή, με τα μάτια του σήμερα, δεν βλέπουμε μόνο δύο χαρακτήρες-εκπροσώπους του δυτικού και του ανατολικού μπλοκ. Τα δύο αυτά πολιτικά σύμβολα είναι επίσης ο Obi-Wan Kenobi του Star Wars και ο Jean-Luc Picard του Star Trek. Για άλλη μια φορά, η Ιστορία φορτίζει τα σύμβολα με χαρακτηριστικά, νοήματα και αντιθέσεις που ξεφεύγουν από τον έλεγχο αυτών που τα παράγουν. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1982, ο Stewart επαναλαμβάνει εξίσου σιωπηλά τον ρόλο του Karla στο λογοτεχνικό και τηλεοπτικό sequel Smiley’s People. Εκεί πλέον η δυναμική μεταξύ των δύο κατασκόπων μεταμορφώνεται και η δύναμη αλλάζει στρατόπεδο, αλλά όπως γνωρίζει κάθε σπουδαίο έργο πολιτικής τέχνης η διαλεκτική νίκης-ήττας δεν είναι κάτι μονοσήμαντο και δεν περιορίζεται στην κυριολεκτική έκβαση μιας σύγκρουσης, αλλά αφήνει επίσης ένα ίχνος μέσα στην ανθρώπινη ψυχολογία και την πολιτική ιστορία. O Picard και ο Xavier υπήρξαν δύο καλοήθη σύμβολα της αμερικάνικης διεθνοποιημένης πολιτιστικής βιομηχανίας, αλλά έκρυβαν μέσα τους και ένα ίχνος του Lenin και του Karla σχεδόν ως “σοβιετικοί πράκτορες” μέσα στην ποπ κουλτούρα. Κι αυτό το ίχνος εμφανίζεται ξανά σήμερα, αρνούμενο να εξαφανιστεί και να πεθάνει.
Αν κοιτάξουμε την φιλμογραφία του Patrick Stewart τις επόμενες δεκαετίες, κι αν κοιτάξουμε επίσης πέρα από το Star Trek και το X-Men, δεν θα βρούμε πολλές ταινίες που να είναι αληθινά άξιες αναφοράς. Ο Stewart φλέρταρε με το blockbuster σινεμά του φανταστικού με β’ ρόλους σε Excalibur και Dune τη δεκαετία του ‘80, ενώ στα τελευταία χρόνια της καριέρας του έκανε μερικές πολύ μερακλίδικες εμφανίσεις καλτ υφής σε ωραίες ταινίες σαν το Green Room και το The Kid Who Would Be King. Ταυτόχρονα όμως το πρόσωπό του ήταν παρόν παντού μέσα στη μαζική κουλτούρα. Και θα λείψει, γιατί υπήρξε ένα πυκνό σύμβολο, απόλυτα προσβάσιμο σε βαθμό κοινοτοπίας αλλά κρύβοντας έναν πλούτο νοήματος πίσω από την επιφάνεια, σε μια εποχή που αδυνατεί να παράγει καινούριους μύθους.
